ΓΡΑΦΕΙ Η ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ
Μια μηλόπιτα, ένα χρυσό φλουρί και τα πρώτα μαθήματα δικαιοσύνης
Μπορεί μια παιδική παράσταση να μας μάθει κάτι για την ενσυναίσθηση και τη δικαιοσύνη;
Ένα τετράχρονο παιδί κάθεται στην αμφιθεατρική αίθουσα του
Θεάτρου Φούρνος, στην οδό Μαυρομιχάλη, στο κέντρο της Αθήνας. Για τα επόμενα 50 λεπτά θα παρακολουθήσει μια περιπέτεια με μια γιαγιά, μια χηνομάνα, δυο αδερφάκια, ένα λυπημένο παλικάρι, μια φτωχή κυρία, έναν παππού, μερικά κεράσια, ένα χρυσό φλουρί, ένα σκυλάκι και έναν αφηγητή που θα ξετυλίξει το κουβάρι της ιστορίας.
Όλα ξεκινούν από κάτι πολύ απλό: μια μηλόπιτα. Στην πορεία, όμως, ακόμη και τα πιο συνηθισμένα αντικείμενα θα αποκτήσουν απρόσμενη αξία, ανάλογα με το ποιος τα κρατά και ποιος τα χρειάζεται.
Τα φώτα παραμένουν αναμμένα, ώστε οι μικροί θεατές να μη φοβούνται το σκοτάδι. Μπροστά τους, η πρωταγωνίστρια γιαγιά Φαιδωνία έχει αποφασίσει να φτιάξει μηλόπιτα για τα εγγόνια της. Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα: αντί για μήλα, έχει κεράσια. Αποφασίζει λοιπόν να κάνει έναν μεγάλο περίπατο για να βρει τα μήλα που χρειάζεται, προσφέροντας ως αντάλλαγμα τα κεράσια της. Μόνο που αυτός ο περίπατος θα αποδειχθεί πολύ πιο περιπετειώδης απ’ όσο φανταζόταν.
Στον δρόμο συναντά μια γυναίκα με τις χήνες της, δύο αδερφάκια, έναν στενοχωρημένο νεαρό που δεν έχει ετοιμάσει δώρο γενεθλίων για τη γυναίκα του, μια μητέρα που έχει πέσει θύμα κλοπής και δεν έχει χρήματα να ταΐσει τα παιδιά της, και τον μοναχικό παππού Αρίστο. Άνθρωποι και κούκλες συνθέτουν μια μικρή κοινωνία, όπου ο καθένας θέλει ή χρειάζεται κάτι διαφορετικό.
Οι ανταλλαγές διαδέχονται η μία την άλλη. Κεράσια, φτερά χήνας, λουλούδια, ένα χρυσό φλουρί, ένα σκυλάκι. Κάθε αντικείμενο αλλάζει χέρια, αλλά δεν έχει την ίδια αξία για όλους. Για κάποιον μπορεί να είναι περιττό. Για κάποιον άλλο, ακριβώς αυτό που του λείπει.
Αυτή είναι η ιστορία του «Μήλα, Ζάχαρη, Κανέλα», μιας διαδραστικής παράστασης που συμπληρώνει φέτος 19 χρόνια στην παιδική σκηνή του Θεάτρου Φούρνος και απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας δυόμισι έως πεντέμισι ετών.
Ένας ενήλικας μπορεί εύλογα να αναρωτηθεί πόσα από όλα αυτά καταλαβαίνει ένα τόσο μικρό παιδί. Μπορεί να παρακολουθήσει μια ιστορία με τόσους χαρακτήρες και συνεχείς ανταλλαγές; Πώς αντιλαμβάνεται μια κούκλα που μιλά σαν άνθρωπος; Και πώς αρχίζει να καταλαβαίνει ότι κάποιος άλλος μπορεί να θέλει κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο;
Η αναπτυξιακή ψυχολογία μάς βοηθά να απαντήσουμε. Ο Jean Piaget, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της γνωστικής ανάπτυξης, περιέγραψε την προσχολική ηλικία ως μια περίοδο κατά την οποία αναπτύσσεται έντονα η συμβολική σκέψη. Είναι η ικανότητα του παιδιού να χρησιμοποιεί ένα αντικείμενο, μια εικόνα ή ένα παιχνίδι για να αναπαραστήσει κάτι άλλο. Ένα ξύλινο κουτάλι μπορεί να γίνει μικρόφωνο, μια καρέκλα αυτοκίνητο και μια κούκλα ένας χαρακτήρας με όνομα, επιθυμίες και προβλήματα.
Το παιδί δεν χρειάζεται να πιστεύει ότι η κούκλα είναι πραγματικός άνθρωπος για να ενδιαφερθεί για όσα της συμβαίνουν. Μπορεί να συμμετέχει στη φανταστική ιστορία, γνωρίζοντας ότι πρόκειται για παιχνίδι. Στο «Μήλα, Ζάχαρη, Κανέλα», αυτή η ικανότητα του επιτρέπει να ακολουθήσει τη γιαγιά Φαιδωνία στον παράξενο κόσμο των ανταλλαγών της. Υπάρχει όμως και κάτι πιο απαιτητικό από το να αναγνωρίζεις έναν φανταστικό χαρακτήρα: να προσπαθείς να καταλάβεις τι αισθάνεται και γιατί μπορεί να χρειάζεται κάτι διαφορετικό από εσένα. Μπορεί το θέατρο να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτύξουν αυτή την ικανότητα;
Μια σειρά πρόσφατων ερευνών προσφέρει ενδιαφέρουσες απαντήσεις. Στις 2 Οκτωβρίου 2026, ερευνητές από την Κίνα και τη Νότια Κορέα δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση για το εκπαιδευτικό δράμα. Αντί να εξετάσουν μία μόνο τάξη ή ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, συγκέντρωσαν τα αποτελέσματα 27 μελετών με συνολικά 2.239 συμμετέχοντες. Ήθελαν να δουν αν δραστηριότητες όπως το παιχνίδι ρόλων, ο αυτοσχεδιασμός και η συνεργατική επίλυση προβλημάτων μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές σκέφτονται και συνεργάζονται.
Συνολικά, τα αποτελέσματα έδειξαν θετικές επιδράσεις στη δημιουργικότητα, την κριτική σκέψη, την επικοινωνία και τη συνεργασία, αν και το μέγεθος των επιδράσεων διέφερε μεταξύ των μελετών. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά δεν εξασκούνταν μόνο στο να παίζουν έναν ρόλο. Μάθαιναν επίσης να ακούν τους άλλους, να ανταλλάσσουν ιδέες, να διαχειρίζονται διαφωνίες και να αναζητούν λύσεις μαζί με τους συμμαθητές τους.
Υπάρχει, βέβαια, μια σημαντική διαφορά. Το εκπαιδευτικό δράμα δεν είναι το ίδιο με την παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης. Στην πρώτη περίπτωση, τα παιδιά συμμετέχουν ενεργά και συστηματικά σε ασκήσεις και παιχνίδια ρόλων. Στη δεύτερη, συνήθως κάθονται στη θέση του θεατή και παρακολουθούν μια ιστορία. Στο «Μήλα, Ζάχαρη, Κανέλα», όμως, τα παιδιά δεν μένουν εντελώς έξω από τη δράση. Οι ηθοποιοί τους μιλούν, ακούν τις αντιδράσεις τους και μερικές φορές προσαρμόζουν όσα συμβαίνουν στη σκηνή.
«Πολλές φορές κάνουμε μικρές παρεκτροπές από το σενάριο και αυτοσχεδιάζουμε με τα παιδιά, γιατί τα ακούμε όταν παίζουμε και τους απαντάμε», λέει η ηθοποιός Ματίνα Δημητροπούλου, που πρωταγωνιστεί στην παράσταση από το πρώτο της ανέβασμα. «Οι αλλαγές είναι μικρές, αλλά το παιδί αισθάνεται ότι το ακούνε». Έτσι, ο μικρός θεατής δεν παρακολουθεί απλώς τη γιαγιά Φαιδωνία και τους υπόλοιπους ήρωες. Μπορεί να τους μιλήσει, να τους απαντήσει, να εκφράσει τη γνώμη του και να δει ότι κάποιος στη σκηνή την παίρνει στα σοβαρά. Και αυτό έχει τη δική του σημασία, ιδιαίτερα σε μια ηλικία κατά την οποία τα παιδιά μαθαίνουν ακόμη πώς να εκφράζονται και να συνυπάρχουν με τους άλλους.
Τον Ιούνιο του 2026, μια δεύτερη μελέτη, επίσης στο Frontiers in Psychology, εξέτασε πιο συγκεκριμένα την ενσυναίσθηση. Οι Ülkü Çoban Sural και Zehra Yaşar Sağlık, ερευνήτριες σε δύο τουρκικά πανεπιστήμια, μελέτησαν 57 παιδιά της Δ΄ Δημοτικού. Για οκτώ εβδομάδες, συνδύασαν την παιδική λογοτεχνία με δραστηριότητες δημιουργικού δράματος.
Οι ιστορίες αφορούσαν ανθρώπους με διαφορετικές εμπειρίες ζωής: παιδιά με προβλήματα όρασης, δυσλεξία, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας ή άλλες αναπηρίες, αλλά και ανθρώπους που αντιμετώπιζαν τη μετανάστευση και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Οι μαθητές δεν διάβαζαν απλώς τις ιστορίες. Υποδύονταν χαρακτήρες, αυτοσχεδίαζαν και προσπαθούσαν να φανταστούν τι μπορεί να σκέφτονταν ή να αισθάνονταν οι άνθρωποι που περιέγραφαν.
Σε μία άσκηση, για παράδειγμα, έπρεπε να μπουν στη θέση ενός παιδιού με προβλήματα όρασης που αναζητούσε μια χαμένη μπάλα. Σε μια άλλη, υποδύονταν κουνέλια που αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν, αποφασίζοντας τι θα έπαιρναν μαζί τους και πώς θα αντιμετώπιζαν τις αλλαγές στο περιβάλλον τους. Αντί να ακούσουν απλώς ότι η ζωή κάποιου άλλου μπορεί να είναι δύσκολη, δοκίμαζαν να δουν μια κατάσταση από τη δική του πλευρά.
Στο τέλος των οκτώ εβδομάδων, τα παιδιά που είχαν συμμετάσχει στο πρόγραμμα εμφάνισαν υψηλότερες επιδόσεις ενσυναίσθησης από εκείνα της ομάδας ελέγχου. Οι διαφορές αφορούσαν τη γνωστική, τη συναισθηματική και τη συμπεριφορική διάστασή της. Με απλά λόγια, την ικανότητα να καταλαβαίνουμε γιατί κάποιος στενοχωριέται, να συμμεριζόμαστε τα συναισθήματά του και να είμαστε πρόθυμοι να κάνουμε κάτι για να τον βοηθήσουμε. Αυτό είναι που κάνει το δημιουργικό δράμα ενδιαφέρον: δεν ζητά απλώς από τα παιδιά να αναγνωρίσουν ένα συναίσθημα. Τους δίνει την ευκαιρία να δοκιμάσουν έναν διαφορετικό ρόλο και να σκεφτούν πώς θα αντιδρούσαν αν βρίσκονταν στη θέση κάποιου άλλου.
Ας επιστρέψουμε τώρα στο Θέατρο Φούρνος, όπου η γιαγιά Φαιδωνία βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα. Έχει αποκτήσει ένα χρυσό φλουρί, αλλά συναντά μια γυναίκα που έχει πέσει θύμα κλοπής και δεν έχει χρήματα ούτε για να ταΐσει τα παιδιά της. Θα μπορούσε να κρατήσει το φλουρί για τον εαυτό της. Για τη γυναίκα, όμως, αυτά τα χρήματα σημαίνουν κάτι πολύ πιο άμεσο: φαγητό για την οικογένειά της.
Η συμπαθέστατη, διοπτροφόρα γιαγιά, την οποία υποδύονται σε διπλή διανομή η έμπειρη Ευγενία Μαραγκού, που συμμετέχει στην παράσταση επίσης από το πρώτο της ανέβασμα, και η Εύη Κολιούλη, στρέφεται προς τους μικρούς θεατές και τους ζητά τη γνώμη τους.
«Να της το δώσω;»
«Ναι!» απαντούν πανηγυρικά τα παιδιά.
Η σκηνή διαρκεί λίγο, αλλά θέτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα. Τι είναι δίκαιο; Να κρατήσει η Φαιδωνία κάτι που απέκτησε με τις ανταλλαγές της ή να το προσφέρει σε κάποιον που το χρειάζεται περισσότερο; Εδώ βρίσκεται και η διαφορά ανάμεσα στην ισότητα και στη δικαιοσύνη που λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες. Ισότητα μπορεί να σημαίνει ότι όλοι παίρνουν το ίδιο. Δίκαιη μεταχείριση, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλοι χρειάζονται τα ίδια πράγματα. Ένα χρυσό φλουρί δεν έχει την ίδια σημασία για κάποιον που ψάχνει ένα δώρο και για μια μητέρα που δεν μπορεί να εξασφαλίσει φαγητό για τα παιδιά της.
Φυσικά, το ενθουσιώδες «ναι» των μικρών θεατών δεν αποδεικνύει ότι έχουν κατανοήσει πλήρως αυτή τη διάκριση. Μπορεί να επηρεάζονται από τη γιαγιά, από τα άλλα παιδιά ή από τον ενθουσιασμό της στιγμής. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι καλούνται να σκεφτούν και να πάρουν θέση σε μια απόφαση που αφορά τις ανάγκες κάποιου άλλου. Μπορεί όμως το δημιουργικό δράμα να βοηθήσει τα παιδιά όχι μόνο να καταλαβαίνουν τα συναισθήματα των άλλων, αλλά και να σκέφτονται τι είναι σωστό και τι δίκαιο;
Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο του 2026 στο Humanities and Social Sciences Communications εξέτασε ακριβώς αυτή τη σχέση. Οι ερευνητές παρακολούθησαν 15 παιδιά ηλικίας 8 έως 11 ετών, πριν και μετά από 20 ώρες δραστηριοτήτων δημιουργικού δράματος. Οι ασκήσεις περιλάμβαναν ζητήματα ευθύνης, δικαιοσύνης, διαφορετικών συμφερόντων και συνεπειών.
Μετά το πρόγραμμα, οι ερευνητές κατέγραψαν βελτιώσεις στη συναισθηματική επίγνωση, την ενσυναίσθηση και την ηθική συλλογιστική. Τα παιδιά έδειξαν μεγαλύτερη ικανότητα να αναγνωρίζουν τα συναισθήματα των άλλων, να εξετάζουν μια κατάσταση από διαφορετικές πλευρές και να σκέφτονται πώς θα μπορούσαν να πάρουν μια δίκαιη απόφαση. Ας πούμε, για παράδειγμα, ότι δύο παιδιά θέλουν το ίδιο παιχνίδι. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος το πήρε πρώτος ή ποιος το θέλει περισσότερο. Είναι και αν μπορούν να βρουν μια λύση που να λαμβάνει υπόψη και τους δύο. Αυτό είναι ένα απλό παράδειγμα του είδους της σκέψης που ονομάζουμε ηθική συλλογιστική.
Η μελέτη ήταν μικρή, χωρίς ομάδα ελέγχου, και αφορούσε παιδιά μεγαλύτερα από τους θεατές του «Μήλα, Ζάχαρη, Κανέλα». Δεν μπορούμε επομένως να συμπεράνουμε ότι το δημιουργικό δράμα προκάλεσε από μόνο του αυτές τις αλλαγές, πόσο μάλλον ότι μια παράσταση αρκεί για να κάνει ένα παιδί πιο δίκαιο. Τα αποτελέσματα δείχνουν, ωστόσο, γιατί αξίζει να συνεχίσουμε να μελετάμε τον ρόλο του θεάτρου στην ανάπτυξη κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων.
Όπως και να έχει, στο τέλος της περιπέτειας, η γιαγιά Φαιδωνία βρίσκει επιτέλους τα μήλα της. Η μηλόπιτα γίνεται πραγματικότητα και μάλιστα περιμένει τους μικρούς θεατές στο φουαγιέ μετά το πέρας της παράστασης. Μόνο που το σημαντικότερο συστατικό της ιστορίας δεν βρίσκεται στη συνταγή.
Όταν τα παιδιά βγουν από το θέατρο, ίσως πάρουν μαζί τους μια πρώτη ιδέα ότι ο κόσμος δεν φαίνεται ίδιος μέσα από τα μάτια όλων. Το θέατρο μας προσκαλεί εδώ και χιλιάδες χρόνια να δούμε τη ζωή από τη θέση κάποιου άλλου. Είναι ένας από τους λίγους τρόπους να ζήσουμε πολλές ζωές, μέσα στη μία και μοναδική, τόσο σύντομη ζωή που έχουμε. Και ίσως αυτή να είναι η πιο πολύτιμη ανταλλαγή της παράστασης.
Επιμέλεια-Διασκευή : Ελεάννα Σαντοριναίου
Προσαρμογή διαλόγων : Ευγενία Μαραγκού
Κούκλες : Άννα Σαντοριναίου
Σκηνικά : Χρήστος Συμεωνίδης
Μουσική πρωτότυπη : ABC (Alternative Blues
Company)
Φωτογραφίες: Αριάδνη Φυτοπούλου
Έντυπο υλικό: Αλεξάνδρα Σφύρα
Τεχνικός υπεύθυνος –φώτα: Αποστόλης Τσατσάκος
Παίζουν : Ευγενία Μαραγκού , Ματίνα Δημητροπούλου
Σε διπλή διανομή: Γιαγιά Φαιδωνία η Εύη Κολιούλη
Μια ιστορία, δύο εγκέφαλοι, ένας ρυθμός
Δύο εγκέφαλοι, μια ιστορία: Η νευροεπιστήμη της αφήγησης
Όταν μια ιστορία συγχρονίζει τους εγκεφάλους μας
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο ενός παιδιού όταν παρακολουθεί μια θεατρική παράσταση; Ένα αγόρι με μπλε μαλλιά, ένα χαμένο κουκλάκι και οι ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης μάς βοηθούν να καταλάβουμε γιατί οι ιστορίες μπορούν να φέρνουν τους εγκεφάλους μας κυριολεκτικά πιο κοντά
Σε μια πόλη όπου όλοι έχουν κόκκινα μαλλιά, ένα αγόρι γεννιέται με μπλε. Το λένε Άτρο, από το Ατρόμητος, αν και ο ίδιος φοβάται σχεδόν τα πάντα. Είναι έξυπνος, γλυκός, αλλά ντροπαλός, και έχει έναν αχώριστο φίλο: τον Μέρμπερ, ένα κουκλάκι που του χάρισε η γιαγιά του όταν ήταν μωρό.
Μια μέρα, οι δυο τους φτάνουν στο Δάσος των Σχημάτων και των Χρωμάτων. Εκεί, ο Μέρμπερ ακολουθεί μια πεταλούδα και εξαφανίζεται. Ο Άτρο μένει μόνος και, για να ξαναβρεί τον φίλο του, πρέπει να κάνει κάτι που μέχρι τότε τον τρόμαζε: να εξερευνήσει έναν άγνωστο κόσμο χωρίς εκείνον στο πλευρό του.
Έτσι ξεκινά η παράσταση «Το Αγόρι με τα Μπλε Μαλλιά», που παρουσιάζεται για δωδέκατη χρονιά στο Θέατρο Φούρνος, στην οδό Μαυρομιχάλη της Αθήνας, σε κείμενο και σκηνοθεσία της Ελεάννας Σαντοριναίου. Στα 55 λεπτά που ακολουθούν, τα παιδιά ηλικίας τριάμισι έως εξίμισι ετών συνοδεύουν τον Άτρο στην αναζήτησή του. Συναντούν μια αρκούδα, δύο ποντικάκια, ένα κουνουπάκι που λέγεται Ζεζέ, έναν κλέφτη και την Ελπίδα, μια εξερευνήτρια με πράσινα μαλλιά. Το ένα ποντικάκι απορεί με τα μπλε μαλλιά του Άτρου. Το άλλο του δείχνει τη δική του πορτοκαλιά τούφα. Σιγά σιγά, το αγόρι ανακαλύπτει ότι δεν είναι το μόνο που διαφέρει από τους γύρω του.
Τι συμβαίνει όμως στους εγκεφάλους των παιδιών που παρακολουθούν την περιπέτειά του; Όταν ο Άτρος χάνει τον Μέρμπερ, μπορεί η αγωνία για την τύχη του να προκαλεί παρόμοιες εγκεφαλικές αποκρίσεις σε δεκάδες μικρούς θεατές; Η νευροεπιστήμη έχει αρχίσει να εξετάζει ακριβώς τέτοιου είδους ερωτήματα. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα φαινόμενο που ονομάζεται νευρωνικός συγχρονισμός.
Το 2010, οι Greg Stephens, Lauren Silbert και Uri Hasson, ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Princeton, δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό PNAS μια μελέτη για το τι συμβαίνει στους εγκεφάλους δύο ανθρώπων όταν ο ένας αφηγείται μια ιστορία και ο άλλος την ακούει. Μια γυναίκα αφηγήθηκε μια πραγματική ιστορία μέσα σε μαγνητικό τομογράφο. Στη συνέχεια, έντεκα εθελοντές άκουσαν την ηχογραφημένη αφήγησή της, ενώ οι ερευνητές κατέγραφαν τη δική τους εγκεφαλική δραστηριότητα. Συγκρίνοντας τις καταγραφές, διαπίστωσαν κάτι εντυπωσιακό: καθώς οι ακροατές παρακολουθούσαν την ιστορία, η δραστηριότητα σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου τους ακολουθούσε χρονικά μοτίβα αντίστοιχα με εκείνα της αφηγήτριας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι σκέφτονταν όλοι το ίδιο ή ότι οι εγκέφαλοί τους λειτουργούσαν σαν ένας. Σημαίνει ότι ορισμένες εγκεφαλικές αποκρίσεις τους συγχρονίζονταν χρονικά καθώς επεξεργάζονταν την ίδια αφήγηση. Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης ότι όσο ισχυρότερος ήταν ο συγχρονισμός σε συγκεκριμένες περιοχές, τόσο καλύτερα κατανοούσαν οι ακροατές την ιστορία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η εγκεφαλική δραστηριότητα του ακροατή προηγούνταν εκείνης της αφηγήτριας, πιθανότατα επειδή προσπαθούσε να προβλέψει τι θα ακολουθούσε.
Σκεφτείτε το. Όταν κάποιος μας διηγείται μια ιστορία, δεν περιμένουμε απλώς να τελειώσει. Προσπαθούμε να καταλάβουμε τις προθέσεις των ηρώων, κάνουμε υποθέσεις, προβλέπουμε εξελίξεις. Και όταν συμβαίνει κάτι απρόσμενο, αναθεωρούμε όσα πιστεύαμε μέχρι εκείνη τη στιγμή.
Ας επιστρέψουμε στο Δάσος των Σχημάτων και των Χρωμάτων, με τα παράξενα πλάσματα, τα ποντικάκια με τις χρωματιστές τούφες και την εξερευνήτρια με τα πράσινα μαλλιά. Ο Άτρο πλησιάζει έναν άγνωστο χαρακτήρα. Θα τον βοηθήσει να βρει τον Μέρμπερ ή θα τον τρομάξει ακόμη περισσότερο; Τα παιδιά δεν γνωρίζουν την απάντηση. Μπορούν όμως να φανταστούν τι θα συμβεί και να αλλάξουν γνώμη καθώς η ιστορία προχωρά. Και επειδή παρακολουθούν την ίδια περιπέτεια, είναι πιθανό ορισμένες από τις εγκεφαλικές αποκρίσεις τους να ακολουθούν παρόμοιους χρονικούς ρυθμούς. Μπορεί, λοιπόν, ο νευρωνικός συγχρονισμός να εμφανίζεται όχι μόνο ανάμεσα σε έναν αφηγητή και έναν ακροατή, αλλά και ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονται την ίδια εμπειρία;
Το 2017, η νευροεπιστήμονας Suzanne Dikker και οι συνεργάτες της αποφάσισαν να αναζητήσουν την απάντηση σε μια πραγματική σχολική αίθουσα. Εφοδίασαν δώδεκα μαθητές λυκείου με φορητούς ηλεκτροεγκεφαλογράφους και κατέγραψαν ταυτόχρονα την εγκεφαλική τους δραστηριότητα κατά τη διάρκεια έντεκα μαθημάτων. Τα παιδιά παρακολουθούσαν παρουσιάσεις, έβλεπαν βίντεο και συμμετείχαν σε συζητήσεις, όπως σε οποιαδήποτε άλλη σχολική ημέρα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι εγκέφαλοι των μαθητών παρουσίαζαν μεγαλύτερο συγχρονισμό όταν οι ίδιοι δήλωναν περισσότερο αφοσιωμένοι στο μάθημα. Ρόλο έπαιζαν και οι μεταξύ τους σχέσεις: το πόσο κοντά αισθάνονταν στους συμμαθητές τους συνδεόταν με τον βαθμό συγχρονισμού της εγκεφαλικής τους δραστηριότητας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μαθητές σκέφτονταν ή αισθάνονταν τα ίδια πράγματα. Άλλωστε, όταν πολλοί άνθρωποι βλέπουν και ακούν τα ίδια ερεθίσματα, είναι αναμενόμενο να εμφανίζουν ορισμένες παρόμοιες εγκεφαλικές αποκρίσεις. Η μελέτη έδειξε, ωστόσο, ότι ο συγχρονισμός σχετιζόταν και με το πόσο συμμετείχαν οι μαθητές στην κοινή εμπειρία.
Τι γίνεται όμως με τα μικρότερα παιδιά; Τον Μάρτιο του 2026, ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Nina Besser Ilan, με συνεργασίες στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, δημοσίευσε στο περιοδικό npj Science of Learning μια μελέτη για την αφήγηση ιστοριών, την εκμάθηση νέων λέξεων και τον νευρωνικό συγχρονισμό σε παιδιά μικρής σχολικής ηλικίας.
Οι ερευνητές συνέκριναν την απλή ακρόαση μιας ιστορίας με μια πιο ενεργή διαδικασία, στην οποία ο ενήλικας ενθάρρυνε το παιδί να συμμετέχει στη δημιουργία της. Φανταστείτε, για παράδειγμα, ότι ένα παιδί ακούει μια ιστορία για ένα ζωάκι που χάθηκε στο δάσος. Αντί να παρακολουθεί απλώς την αφήγηση, μπορεί να προτείνει πού θα το αναζητήσουν οι ήρωες ή τι θα συμβεί στη συνέχεια. Όταν αυτή η συνεργασία γινόταν πρόσωπο με πρόσωπο, η ενεργή συμμετοχή συνδεόταν με καλύτερη εκμάθηση νέων λέξεων και μεγαλύτερο νευρωνικό συγχρονισμό ανάμεσα στον ενήλικα και το παιδί. Στην εξ αποστάσεως συνθήκη, τα ίδια μαθησιακά οφέλη δεν εμφανίστηκαν στον ίδιο βαθμό.
Το αποτέλεσμα έχει ενδιαφέρον και για το παιδικό θέατρο. Μια ιστορία δεν είναι απαραίτητα κάτι που ένας άνθρωπος μεταδίδει και ένας άλλος δέχεται παθητικά. Η συμμετοχή και η ανταπόκριση μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά την επεξεργάζονται και μαθαίνουν από αυτήν. Βέβαια, καμία από αυτές τις μελέτες δεν αποδεικνύει ότι οι εγκέφαλοι των μικρών θεατών του Φούρνου συγχρονίζονται μεταξύ τους ή με τους ηθοποιούς. Για να το γνωρίζουμε, θα έπρεπε να καταγράψουμε την εγκεφαλική τους δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της παράστασης, πράγμα κομματάκι δύσκολο. Τα ευρήματα, πάντως, μας δίνουν έναν νέο τρόπο να σκεφτούμε τι μπορεί να συμβαίνει όταν πολλά παιδιά παρακολουθούν μαζί μια ιστορία.
Και ο νευρωνικός συγχρονισμός δεν περιορίζεται καν στους ανθρώπους. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Advanced Science, ερευνητές κατέγραψαν ταυτόχρονα την εγκεφαλική δραστηριότητα σκύλων και ανθρώπων που αλληλεπιδρούσαν μεταξύ τους. Όταν αντάλλασσαν βλέμματα και χάδια, ορισμένες περιοχές των εγκεφάλων τους παρουσίαζαν μεγαλύτερο χρονικό συγχρονισμό. Η επίδραση ήταν ισχυρότερη όταν συνδυάζονταν η οπτική επαφή και το άγγιγμα. Δεν διάβαζε ο ένας το μυαλό του άλλου. Απλώς, καθώς επικοινωνούσαν, ορισμένα εγκεφαλικά τους σήματα άρχιζαν να συντονίζονται χρονικά. Η έρευνα αυτή δεν αφορά την αφήγηση, αλλά δείχνει ότι ο νευρωνικός συγχρονισμός μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και ανάμεσα σε δύο διαφορετικά είδη.
Πίσω στο Θέατρο Φούρνος, ο Άτρο συνεχίζει να ψάχνει τον Μέρμπερ. Στην πορεία γνωρίζει χαρακτήρες που δεν μοιάζουν ούτε μεταξύ τους ούτε με εκείνον. Κάθε συνάντηση τον βοηθά να αισθάνεται λίγο πιο σίγουρος για τον εαυτό του. Τα μπλε μαλλιά του, που στην αρχή τον έκαναν να ξεχωρίζει από όλους τους άλλους, δεν μοιάζουν πια τόσο παράξενα.
Στο τέλος, το φοβισμένο αγόρι γίνεται πιλότος. Το αγόρι με τα μπλε μαλλιά, που κάποτε δεν τολμούσε να εξερευνήσει μόνος του ένα δάσος, βρίσκει το θάρρος να πετάξει. Και τα παιδιά που τον παρακολουθούν; Το καθένα έχει τις δικές του σκέψεις, τις δικές του αναμνήσεις και τους δικούς του φόβους. Για σχεδόν μία ώρα, όμως, έχουν κάτι κοινό: αναρωτιούνται αν ο Άτρο θα βρει τον φίλο του, αν θα τα καταφέρει και τι τον περιμένει στην επόμενη συνάντηση.
Η νευροεπιστήμη μάς δείχνει ότι αυτή η κοινή προσοχή μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να συνοδεύεται από έναν πραγματικό, μετρήσιμο συγχρονισμό της εγκεφαλικής δραστηριότητας. Ίσως τελικά αυτό να είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά πράγματα που συμβαίνουν όταν παρακολουθούμε μια ιστορία μαζί με άλλους: δεν χρειάζεται να κάνουμε τις ίδιες σκέψεις για να βρεθούμε, έστω για λίγο, στο ίδιο μήκος κύματος. Σαν να γινόμαστε, για όσο διαρκεί η ιστορία, ένας εγκέφαλος.
Συντελεστές παράστασης «Το Αγόρι με τα Μπλε Μαλλιά»
Κείμενο – σκηνοθεσία: Ελεάννα Σαντοριναίου
Βοηθός σκηνοθέτη: Μαρίκα Τσουδερού
Σκηνικά: Ευγένιος Αρβανιτάκης, Σοφιαλένα Ξεζωνάκη
Βοηθός σκηνικών: Αλέξης Χατζηγιάννης
Κούκλες – επιμέλεια κοστουμιών: Άννα Σαντοριναίου
Πρωτότυπη μουσική: Βαγγέλης Χατζηγιάννης, Δημήτρης Σιφάκης
Φωτογραφίες: Χρήστος Συμεωνίδης
Έντυπο υλικό: Αλεξάνδρα Σφύρα
Τεχνικός υπεύθυνος – φωτισμοί: Αποστόλης Τσατσάκος
Ταμείο – επικοινωνία: Αριάδνη Φυτοπούλου
Παίζουν: Ματίνα Δημητροπούλου, Χρήστος Καραβέβας, Εύη Κολιούλη
Θέατρο: Φούρνος, Μαυρομιχάλη 168, Αθήνα
Διάρκεια: 55 λεπτά
Ηλικίες: 3–6,5 ετών
ν
